In dit tijdperk van onbetrouwbare en tegenstrijdige informatie is het cruciaal om jezelf niet te laten verwarren of onthemen. Dit begint met het begrijpen van de complexiteit van onze eigen cognitie en het erkennen van de flexibiliteit van onze herinneringen en overtuigingen. De menselijke psyche heeft een diepgewortelde behoefte aan consistentie wat het lastig maakt alle informatie even makkelijk en objectief op te nemen. Waarschijnlijk zorgde een consistent begrip van de wereld om je heen voor betere overlevingskansen in vroegere tijden. Deze eigenschap zorgt er echter ook voor dat nieuwe informatie kan zorgen voor cognitieve dissonatie of ongewenste aanpassingen van bestaande kennis en herinneringen. Of gewoon mentale weerstand. Hoe kunnen we omgaan met tegenstrijdige of verwarrende informatie zonder in verwarring te raken?

Titelfoto credits Robert Couse-Baker

De hippocampus, de eindredacteur van je brein

Alles wat we zien, lezen, horen en meemaken wordt door onze hersenen overwogen om te worden opgeslagen in ons korte of lange termijn geheugen. Zoals neurowetenschappen nu denken, speelt de hippocampus een cruciale rol bij het organiseren hiervan tot een netwerk van narratieven en bij het aanpassen van dat netwerk om nieuwe waarnemingen en gedachten erin te passen. De hippocampus ontvangt informatie van verschillende delen van de hersenen zoals de cortex, de amygdala en de thalamus, en combineert deze informatie tot een coherent verhaal. Dit verhaal wordt vervolgens opgeslagen in het langetermijngeheugen, waar het kan worden opgehaald wanneer dat nodig is.

Wanneer we nieuwe informatie ontvangen, vergelijkt de hippocampus deze met bestaande herinneringen om te bepalen of er overeenkomsten of verschillen zijn. Als er overeenkomsten zijn, kan de nieuwe informatie efficiënt worden geïntegreerd in het bestaande netwerk van narratieven. Dit proces van integratie en aanpassing stelt ons in staat om nieuwe ervaringen en kennis op te nemen en ons begrip van de wereld om ons heen voortdurend te verbeteren. Het is een complex en dynamisch proces dat voortdurend plaatsvindt. Dit proces wordt reconsolidatie genoemd en houdt in dat herinneringen worden opgehaald en vervolgens opnieuw worden opgeslagen met de nieuwe informatie.

In sommige gevallen zal de hippocampus ook bestaande herinneringen (onbewust) aanpassen om de nieuwe informatie erin te laten passen, om consistentie te bewaren. Dit kan leiden tot veranderingen van bestaande herinneringen en hoe deze worden ervaren. Herinnering zijn daardoor in bepaalde mate onbetrouwbaar zonder dat we dat zelf zo ervaren. Ze kunnen van buitenaf worden gemanipuleerd. Het is dus belangrijk te beseffen dat de hersenen bestaande herinneringen en actuele waarnemingen onbewust kunnen veranderen.

Neuroplasticiteit en mentale vermoeidheid

Wanneer de hippocampus nieuwe informatie integreert en het bestaande mentale netwerk aanpast, kan dit leiden tot het aanleggen van nieuwe verbindingen in het brein. Dit proces wordt neuroplasticiteit genoemd en houdt in dat de hersenen hun structuur en functie veranderen in reactie op nieuwe informatie. Hierbij worden fysiek nieuwe verbindingen gevormd tussen neuronen in de hersenen. Deze verbindingen, ook wel synapsen genoemd, stellen neuronen in staat om met elkaar te communiceren en informatie door te geven. Naarmate we meer leren en ons mentale netwerk aanpassen, worden er meer synapsen gevormd en bestaande meer versterkt, wat leidt tot een beter begrip en betere prestaties.

Het proces van het integreren van nieuwe informatie en het aanpassen van het bestaande mentale netwerk kan energie kosten en kan leiden tot vermoeidheid. Leren en het vormen van nieuwe herinneringen vereist energie en kan mentaal vermoeiend zijn, vooral als de informatie complex of uitdagend is. Als nieuwe informatie moet worden geintegreerd die sterk strijdig is met het bestaande wereldbeeld, kost dat onevenredig meer moeite en ervaart de persoon weerstand. Dit is een complex proces dat door verschillende factoren kan worden beïnvloed, waaronder:

• De sterkte van de oorspronkelijke herinnering
• De mate van consistentie tussen de oorspronkelijke herinnering en de nieuwe informatie
• De emotionele aard van de herinnering

Cognitieve dissonantie en mentale weerstand

Wanneer een nieuw narratief wordt geïntegreerd dat wel goed past in het netwerk van bestaande narratieven, maar maar niet per se bij de realiteit, kan dit leiden tot cognitieve dissonantie. Dat is een gevoel van ongemak is dat ontstaat wanneer iemand wordt geconfronteerd met tegenstrijdige informatie of overtuigingen. Er is dan een conflict tussen wat iemand weet en wat hij of zij ervaart. Mensen hebben de neiging om cognitieve dissonantie te vermijden. Om dit te doen, passen ze vaak verschillende strategieën toe, zoals:

• Negeren van de nieuwe informatie. Mensen kunnen ervoor kiezen om nieuwe informatie te negeren of te minimaliseren als deze tegen hun overtuigingen indruist.
• Reframen van de nieuwe informatie. Mensen kunnen de nieuwe informatie proberen te herkaderen op een manier die deze in overeenstemming brengt met hun bestaande overtuigingen.
• Versterken van de bestaande overtuigingen. Mensen kunnen hun bestaande overtuigingen versterken door zich te omringen met informatie die deze ondersteunt.
  Mensen zijn zuinig op hun wereldbeeld, ook ten koste van waarheidsvinding.

Reconsilidatie onder druk en stress

Emoties en externe stressfactoren spelen een complexe rol in geheugenprocessen, specifiek in de consolidatie en reconsolidatie van nieuwe informatie:

1. Emoties en Geheugen: Sterke emoties kunnen de consolidatie van herinneringen versterken. Dit wordt verondersteld te worden bemiddeld door de amygdala, een hersengebied dat betrokken is bij emotionele verwerking. Emotionele ervaringen kunnen bepaalde herinneringen opvallender maken en dus waarschijnlijker om te onthouden. Men denkt dat dit een evolutionair voordeel is, omdat emotioneel beladen gebeurtenissen (zoals bedreigingen) vaak belangrijk zijn voor overleving.

2. Stress en Geheugen: Stress kan zowel een versterkend als een negatief effect hebben op het geheugen:

   • Acute Stress: Korte stress kan de geheugenconsolidatie stimuleren, maar het kan ook de terugvordering van langetermijnherinneringen belemmeren. Bijvoorbeeld, je zou stressvolle gebeurtenissen (zoals een ongeluk) met grote helderheid kunnen herinneren vanwege de adrenaline en andere stresshormonen die worden vrijgegeven. Echter, deze zelfde hormonen kunnen het moeilijk maken om tijdens een test informatie te onthouden, een fenomeen dat in de volksmond "een black-out hebben" wordt genoemd.

   • Chronische Stress: Langdurige stress kan schadelijke effecten hebben op geheugenprocessen. Chronische stress is aangetoond schade aan de hippocampus, een cruciaal gebied voor het geheugen, te veroorzaken en leidt tot problemen met geheugenconsolidatie en -terugvordering.

3. Labiliteitsvenster: Nadat een herinnering is opgehaald of ‘gereactiveerd’, wordt deze labiel (‘vloeibaar’) en vereist een proces dat reconsolidatie wordt genoemd om opnieuw stabiel te worden. Tijdens dit labiliteitsvenster is de herinnering vatbaar voor wijziging. Als een persoon wordt blootgesteld aan tegenstrijdige informatie of bepaalde drugs, kan de oorspronkelijke herinnering tijdens het herconsolidatieproces worden gewijzigd of zelfs uitgedoofd.

Desinformatiecampagnes en propaganda

Misinformatie gecombineerd met sterke emoties en stress kan een krachtig middel zijn om de manier waarop we informatie verwerken te manipuleren. Wanneer mensen worden blootgesteld aan emotioneel relevante (des)informatie, kan deze informatie prominenter in het geheugen worden opgeslagen, waardoor het later gemakkelijker te onthouden is. Dit kan met name het geval zijn wanneer de informatie een emotioneel relevante bedreiging of belofte bevat, omdat evolutionair gezien emotioneel relevante gebeurtenissen (zoals bedreigingen) vaak belangrijk zijn voor overleving. De kans dat deze nieuwe informatie aanpassingen teweeg brengt in de bestaande herinneringen is dan ook groter.

Daarnaast kan het toevoegen van stress, bijvoorbeeld door het creëren van een gevoel van urgentie of angst, het nog moeilijker maken voor mensen om kritisch na te denken over de ontvangen informatie. Onder stress kan het moeilijker zijn om eerder opgeslagen informatie op te halen, waardoor het moeilijker wordt om de desinformatie te weerleggen met feitelijke kennis.

Als er vervolgens bewust tegenstrijdige informatie wordt gepresenteerd, kan dit de verwarring alleen maar vergroten. Wanneer een persoon probeert de oorspronkelijke desinformatie te herinneren, kan deze informatie tijdelijk ‘vloeibaar’ worden en vatbaar voor wijziging, vooral als de nieuwe, tegenstrijdige informatie ook emotioneel relevant is. Dit kan leiden tot een situatie waarin mensen niet zeker weten wat ze moeten geloven, wat hen kwetsbaarder maakt voor verdere desinformatie. Dat noemen we het labiliteitsvenster bij reconsolidatie.

Een tactiek voor confrontatie met heftige informatie

De hersenen kunnen bij blootstelling aan nieuwe informatie bestaande herinneringen hierop aanpassen om onder andere cognitieve dissonantie te vermijden en consistentie te bewaren. Dit fenomeen heet geheugenreconsolidatie. Hoe emotioneler beladen de informatie is, hoe ingrijpender dit effect waardoor uiteindelijk iemand’s complete wereldbeeld kan vervormen. Om te vermijden dat dit onbewust gebeurt op basis van desinformatie of (atrocity-) propaganda, moet een mentale truc worden gebruikt. Gewoon negeren van nieuwe informatie is geen optie: eens gehoord kan niet meer ‘onthoord’. Je hersenen moet er iets mee doen. Ik heb hiervoor een cognitieve ezelsbrug voor bedacht (Patrick, red.) die ik PAUSE noem, van Perceive-Allocate-Understand-Synthesize-Evaluate:

1. P – Perceive: Wees bewust van de mogelijkheid van ongewenste reconsolidatie. Herken en identificeer de momenten waarop je hersenen geneigd zijn om bestaande herinneringen aan te passen zonder je directe medeweten. Dat is wanneer je emotie ervaart (angst of triggers), als er druk van buitenaf is (zoals groepsdruk) of een situatie van aanhoudende stress (zoals dagelijks slecht nieuws).

2. A – Allocate: In een emotioneel beladen toestand, bij het ervaren van emoties of ’triggers’, of onder externe druk, zet dan nieuwe informatie bewust apart in een mentale inbox. Label deze informatie als ‘nog te verwerken’. Deze cognitieve truc voorkomt onbewuste reconsolidatie omdat de informatie nu cognitief naast de bestaande informatie en niet hoeft worden ‘geaccomodeerd’.

3. U – Understand: Probeer de nieuwe informatie op een later moment pas te analyseren en begrijpen, in een neutrale omgeving en op een moment van rust. Zoek indien nodig aanvullende informatie en denk kritisch na over de geparkeerde informatie.

4. S – Synthesize: Probeer een een compleet en plausibeel beeld te vormen waarin de nieuwe informatie past. Sta jezelf ook toe om inconsistenties in je wereldbeeld te accepteren. Al is het maar tijdelijk.

5. E – Evaluate: Maak een conclusie van de nieuwe informatie. Beslis hoe en waar het past in je begrip van een onderwerp of situatie. Wees bereid om je oordeel op een later moment opnieuw te evalueren als er aanvullende inzichten of kennis beschikbaar komen.

Deze strategie voorkomt dat leugens, propaganda of desinformtie jouw wereldbeeld ten onrechte vervormen en zorgt dat je geen verwarring opbouwt. Nog steeds kan er cognitieve dissonantie ontstaan maar deze keer ben je je ervan bewust en laat je het bewust bestaan. Op een later moment zul je deze mischien alsnog kunnen oplossen, hetzij door aanvullende kennis en inzichten of door een meer spirituele interventie.

Algemene strategieën voor het omgaan met verwarrende informatie

Zie ook: Maak jezelf weerbaar tegen psychologische beïnvloeding

We leven in een tijdperk van massabeïnvloeding. Onze hele omgeving van online tot real-life wordt gebruikt om ons doorlopend te beïnvloeden. Niet alleen door bedrijven voor hun PR. Maar terecht of onterecht is er ook door politici en media een klimaat van onzekerheid en angst gecreëerd. En wat te denken van de pandemiemaatregelen? Die hebben ons allemaal veranderd. Veel mensen voelen zich ontheemd, van zichzelf, van hun naasten en van de wereld. Voor veel mensen is de nood hoog en lijken de bedreigingen existentieel. Voor onze persoonlijke en collectieve gezondheid is het nodig dat we ons weerbaar maken tegen al die beïnvloeding.

1. Reflectie: Vraag jezelf af waarom bepaalde informatie ongemak of verwarring veroorzaakt. Is het in strijd met je huidige overtuigingen? Zo ja, is het tijd om sommige van deze overtuigingen te herzien? Zijn er emoties of trauma waar je aandacht aan moet besteden?

2. Zoek naar onderbouwing: Vertrouw niet blindelings op één bron. Doe je eigen onderzoek en raadpleeg meerdere, betrouwbare bronnen voordat je een conclusie trekt.

3. Neem afstand: Neem een stap terug en observeer je gedachten en de nieuwe informatie zonder erdoor te worden meegesleept. Dit kan je helpen om emotionele reacties te scheiden van logische overwegingen.

4. Denk kritisch na: Houd een gezonde dosis scepticisme. Ontwikkel je intuïtie. Vraag jezelf af: "Wie profiteert van deze informatie? Wat is hun doel?"

5. Begrijp je subjectieve herinneringen: Herinner jezelf eraan dat herinneringen kunnen veranderen en niet altijd 100% nauwkeurig zijn. Dit betekent dat je open moet staan voor het idee dat sommige van je herinneringen mogelijk zijn aangepast door externe invloeden.

6. Omarm meerdere perspectieven: Leer om comfortabel te zijn met onzekerheid. Het is mogelijk dat er meerdere geldige perspectieven zijn op een bepaald onderwerp. Probeer informatie vanuit verschillende invalshoeken te bekijken en wees bereid om je standpunt aan te passen als dat nodig is.

7. Oefen met het herkennen van situaties waarin je hersenen geneigd zijn om bestaande herinneringen aan te passen. Dit kan helpen om je bewuster te worden van je eigen cognitieve vooroordelen.

8. Creëer een rustige ruimte om nieuwe informatie te verwerken. Dit kan een fysieke ruimte zijn, zoals een rustige kamer, of een mentale ruimte, zoals een meditatiesessie.

9. Wees bereid om inspanning te leveren. Het kan tijd en moeite kosten om nieuwe informatie te integreren in je bestaande wereldbeeld.

Conclusie: In een tijdperk waarin desinformatie, psychologische beïnvloeding en propaganda welig tieren, is het cruciaal om je eigen geest en haar werkingsmechanismen te begrijpen, zodat je niet in verwarring raakt. Met bovenstaande inzichten en strategieën, rust je jezelf uit om de uitdagingen van het huidige informatielandschap het hoofd te bieden en een geïnformeerd en kritisch denker te worden. Gun jezelf die innerlijke rust!

bronnen

• Episodic memory and hippocampal function: Evidence from a human neuropsychology study, Neuropsychologia, 38(5), 585-590 (2000)
• The role of the hippocampus in declarative memory: Evidence from patients with Alzheimer’s disease and unilateral temporal lobectomy, Neuropsychologia, 40(8), 1385-1398 (2002)
• The hippocampus and new learning: Role for novelty detection, Neuropsychologia, 43(3), 547-560 (2005)
• Neuroplasticity: The brain’s ability to change, Penguin Press, 2007, The neuroscience of learning and memory- The brain that changes itself: Stories of personal transformation, brain plasticity, and the power of hope, Penguin Press, 2007
• Cognitieve dissonantie: Theory and research, Stanford University Press, 1962
• The neuroscience of reconsolidation, Nature Reviews Neuroscience, 11(12), 652-664 (2010)
• A General Model of Dissonance Reduction: Unifying Past Accounts via an Emotion Regulation Perspective